Diferensial
Persamaan Garis Singgung & Kemonotonan Fungsi
📐 Persamaan Garis Singgung pada Kurva
Konsep Dasar
Garis singgung pada kurva $y = f(x)$ di titik $(x_1, y_1)$ adalah garis yang menyinggung kurva tepat di satu titik tersebut. Gradien garis singgung sama dengan nilai turunan fungsi di titik tersebut.
Rumus Persamaan Garis Singgung
Rumus Utama:
$$y – y_1 = m(x – x_1)$$
dengan:
- $m = f'(x_1)$ → gradien garis singgung (turunan di $x_1$)
- $(x_1, y_1)$ → titik singgung pada kurva
- $y_1 = f(x_1)$
Langkah-langkah Menentukan Persamaan Garis Singgung
- Tentukan turunan $f'(x)$
- Hitung gradien $m = f'(x_1)$
- Hitung $y_1 = f(x_1)$ jika belum diketahui
- Substitusi ke rumus $y – y_1 = m(x – x_1)$
📝 Contoh Soal – Persamaan Garis Singgung
● Tingkat Mudah
1. Tentukan persamaan garis singgung kurva $y = x^2$ di titik $x = 2$.
Pembahasan:
$f(x) = x^2$, maka $f'(x) = 2x$
Di $x = 2$: $m = f'(2) = 2(2) = 4$
$y_1 = f(2) = 2^2 = 4$, titik singgung $(2, 4)$
PGS: $y – 4 = 4(x – 2)$
$y = 4x – 8 + 4$
$y = 4x – 4$
2. Tentukan persamaan garis singgung kurva $y = 3x^2$ di titik $x = 1$.
Pembahasan:
$f(x) = 3x^2$, maka $f'(x) = 6x$
Di $x = 1$: $m = f'(1) = 6$
$y_1 = f(1) = 3$, titik $(1, 3)$
PGS: $y – 3 = 6(x – 1)$
$y = 6x – 3$
3. Tentukan persamaan garis singgung kurva $y = x^2 + 1$ di titik $x = 3$.
Pembahasan:
$f'(x) = 2x$
$m = f'(3) = 6$
$y_1 = 9 + 1 = 10$
PGS: $y – 10 = 6(x – 3)$
$y = 6x – 8$
4. Tentukan persamaan garis singgung kurva $y = 2x^2 – x$ di titik $x = 1$.
Pembahasan:
$f'(x) = 4x – 1$
$m = f'(1) = 3$
$y_1 = 2(1) – 1 = 1$
PGS: $y – 1 = 3(x – 1)$
$y = 3x – 2$
5. Tentukan persamaan garis singgung kurva $y = x^3$ di titik $x = 1$.
Pembahasan:
$f'(x) = 3x^2$
$m = f'(1) = 3$
$y_1 = 1$
PGS: $y – 1 = 3(x – 1)$
$y = 3x – 2$
● Tingkat Sedang
1. Tentukan PGS kurva $y = x^3 – 3x + 2$ di titik dengan absis $x = 2$.
Pembahasan:
$f'(x) = 3x^2 – 3$
$m = f'(2) = 3(4) – 3 = 9$
$y_1 = 8 – 6 + 2 = 4$
PGS: $y – 4 = 9(x – 2)$
$y = 9x – 14$
2. Tentukan PGS kurva $y = \frac{1}{x}$ di titik $x = 2$.
Pembahasan:
$f(x) = x^{-1}$, maka $f'(x) = -x^{-2} = -\frac{1}{x^2}$
$m = f'(2) = -\frac{1}{4}$
$y_1 = \frac{1}{2}$
PGS: $y – \frac{1}{2} = -\frac{1}{4}(x – 2)$
$y = -\frac{1}{4}x + \frac{1}{2} + \frac{1}{2}$
$y = -\frac{1}{4}x + 1$
3. Tentukan PGS kurva $y = \sqrt{x}$ di titik $x = 4$.
Pembahasan:
$f(x) = x^{1/2}$, maka $f'(x) = \frac{1}{2\sqrt{x}}$
$m = f'(4) = \frac{1}{2\sqrt{4}} = \frac{1}{4}$
$y_1 = \sqrt{4} = 2$
PGS: $y – 2 = \frac{1}{4}(x – 4)$
$y = \frac{1}{4}x + 1$
4. Tentukan PGS kurva $y = x^2 – 4x + 3$ yang bergradien 2.
Pembahasan:
$f'(x) = 2x – 4$
Syarat: $f'(x) = 2 \Rightarrow 2x – 4 = 2 \Rightarrow x = 3$
$y_1 = 9 – 12 + 3 = 0$, titik $(3, 0)$
PGS: $y – 0 = 2(x – 3)$
$y = 2x – 6$
5. Tentukan PGS kurva $y = 2x^2 + x – 1$ yang sejajar garis $y = 5x + 3$.
Pembahasan:
Garis sejajar → gradien sama, $m = 5$
$f'(x) = 4x + 1 = 5 \Rightarrow x = 1$
$y_1 = 2 + 1 – 1 = 2$
PGS: $y – 2 = 5(x – 1)$
$y = 5x – 3$
● Tingkat Sulit
1. Tentukan PGS kurva $y = x^3 – 3x^2 + 2$ yang tegak lurus garis $x + 9y = 5$.
Pembahasan:
Garis: $y = -\frac{1}{9}x + \frac{5}{9}$, gradien $= -\frac{1}{9}$
Tegak lurus: $m_1 \cdot m_2 = -1 \Rightarrow m = 9$
$f'(x) = 3x^2 – 6x = 9$
$3x^2 – 6x – 9 = 0 \Rightarrow x^2 – 2x – 3 = 0$
$(x-3)(x+1) = 0 \Rightarrow x = 3$ atau $x = -1$
Untuk $x = 3$: $y_1 = 27 – 27 + 2 = 2$ → PGS: $y = 9x – 25$
Untuk $x = -1$: $y_1 = -1 – 3 + 2 = -2$ → PGS: $y = 9x + 7$
$y = 9x – 25$ atau $y = 9x + 7$
2. Tentukan PGS kurva $y = x^2 – 2x + 3$ yang melalui titik $(0, -1)$.
Pembahasan:
Misalkan titik singgung $(a, a^2 – 2a + 3)$
$f'(x) = 2x – 2$, $m = 2a – 2$
PGS: $y – (a^2-2a+3) = (2a-2)(x-a)$
Melalui $(0,-1)$: $-1 – a^2 + 2a – 3 = (2a-2)(0-a)$
$-a^2 + 2a – 4 = -2a^2 + 2a$
$a^2 = 4 \Rightarrow a = 2$ atau $a = -2$
$a=2$: $m=2$, titik $(2,3)$ → $y = 2x – 1$
$a=-2$: $m=-6$, titik $(-2,11)$ → $y = -6x – 1$
$y = 2x – 1$ atau $y = -6x – 1$
3. Tentukan PGS kurva $y = \frac{x+1}{x-1}$ di titik $x = 3$.
Pembahasan:
$f'(x) = \frac{(x-1)(1) – (x+1)(1)}{(x-1)^2} = \frac{-2}{(x-1)^2}$
$m = f'(3) = \frac{-2}{4} = -\frac{1}{2}$
$y_1 = \frac{4}{2} = 2$
PGS: $y – 2 = -\frac{1}{2}(x – 3)$
$y = -\frac{1}{2}x + \frac{7}{2}$
4. Tentukan PGS kurva $y = x^3 – 6x^2 + 9x + 1$ di titik-titik yang bergradien 0 (titik stasioner).
Pembahasan:
$f'(x) = 3x^2 – 12x + 9 = 0$
$x^2 – 4x + 3 = 0 \Rightarrow (x-1)(x-3) = 0$
$x = 1$: $y = 1 – 6 + 9 + 1 = 5$ → PGS: $y = 5$
$x = 3$: $y = 27 – 54 + 27 + 1 = 1$ → PGS: $y = 1$
$y = 5$ dan $y = 1$ (garis horizontal)
5. Tentukan PGS kurva $y = x^2 + 4x$ dan $y = x^2 – 2x + 4$ yang sejajar satu sama lain.
Pembahasan:
Kurva I: $f'(x) = 2x + 4$. Kurva II: $g'(x) = 2x – 2$
Sejajar → gradien sama: $2a + 4 = 2b – 2$ → $a = b – 3$
Gradien sama $= m$, maka $m = 2a + 4 = 2(b-3) + 4 = 2b – 2$
Garis singgung I di $x=a$: $y – (a^2+4a) = m(x-a)$
Garis singgung II di $x=b$: $y – (b^2-2b+4) = m(x-b)$
Sejajar dan sama → intercept sama: $-ma + a^2+4a = -mb + b^2-2b+4$
Substitusi $a = b-3$, $m = 2b-2$:
$-(2b-2)(b-3) + (b-3)^2 + 4(b-3) = -(2b-2)b + b^2-2b+4$
Setelah disederhanakan: $b = \frac{7}{2}$, $a = \frac{1}{2}$, $m = 5$
PGS: $y = 5x – \frac{9}{4}$
✏️ Latihan Soal – Persamaan Garis Singgung
● Mudah
1. Tentukan PGS kurva $y = x^2$ di titik $x = 3$.
2. Tentukan PGS kurva $y = 4x^2$ di titik $x = -1$.
3. Tentukan PGS kurva $y = x^2 – 5$ di titik $x = 2$.
4. Tentukan PGS kurva $y = x^3$ di titik $x = -1$.
5. Tentukan PGS kurva $y = 5x^2 + 2$ di titik $x = 1$.
● Sedang
1. Tentukan PGS kurva $y = x^3 – x$ yang bergradien $11$.
2. Tentukan PGS kurva $y = x^2 + 3x$ yang sejajar garis $y = 7x – 2$.
3. Tentukan PGS kurva $y = \frac{2}{x}$ di titik $x = 1$.
4. Tentukan PGS kurva $y = \sqrt{4x}$ di titik $x = 1$.
5. Tentukan PGS kurva $y = x^2 – 6x + 5$ di titik yang ordinatnya $= 0$.
● Sulit
1. Tentukan PGS kurva $y = x^3 + 2x$ yang tegak lurus garis $x + 5y = 10$.
2. Tentukan PGS kurva $y = x^2 – 3x + 5$ yang melalui titik $(1, -1)$.
3. Tentukan PGS kurva $y = \frac{x^2+1}{x-1}$ di titik $x = 2$.
4. Tentukan PGS kurva $y = x^4 – 2x^2$ di titik stasioner.
5. Dua kurva $y = x^2$ dan $y = -x^2 + 4x$ memiliki garis singgung yang sama. Tentukan PGS tersebut.